Tiếng Việt "Lạ Mà Quen": Từ Nghịch Lý Ngôn Ngữ Đến Tư Duy Giữ Gìn Bản Sắc

Tiếng Việt lạ mà quen không chỉ là một cách chơi chữ, mà còn là cánh cửa mở ra tư duy sâu sắc về bản sắc ngôn ngữ và cách chúng ta giao tiếp hàng ngày.

Ngôn ngữ không đơn thuần là công cụ truyền đạt thông tin, mà là tấm gương phản chiếu văn hóa và tư duy của một dân tộc. Trong buổi giao lưu gần đây tại Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh, các chuyên gia ngôn ngữ hàng đầu đã cùng mổ xẻ những góc nhìn thú vị về bộ sách “Tiếng Việt giàu đẹp” – một công trình bền bỉ suốt 25 năm với 14 tựa sách, khơi gợi niềm tự hào về sự tinh tế của tiếng mẹ đẻ.

Nghịch lý “Lạ mà quen”: Khi điều hiển nhiên trở nên bất ngờ

Chúng ta sử dụng tiếng Việt mỗi giây, mỗi phút, nhưng có bao giờ bạn dừng lại để tự hỏi tại sao mình lại nói như vậy? PGS.TS Trịnh Sâm đã đưa ra một góc nhìn đầy thú vị: có những điều chúng ta coi là hiển nhiên nhưng khi phân tích lại thấy “lạ”, và ngược lại.

Hãy thử xem xét những ví dụ điển hình:

• Sự nhập nhằng về nghĩa: Tại sao từ “phải” vừa chỉ hướng (phải đối lập với trái), vừa chỉ sự đúng đắn (phải là đúng)? Sự giao thoa này tạo nên một niềm tin tiềm thức rằng hướng “phải” là hướng của sự chính xác.
• Sự chuyển dịch ngữ cảnh: Tại sao chúng ta nói “quá giang” khi đang đi trên bờ? Hay dùng từ “lặn lội” để chỉ việc vất vả đi thăm nhau, “lặn mất tăm” khi trốn học? Thậm chí, những khái niệm như “mớm bài”, “bội thực kiến thức” đều mượn hình ảnh của thực phẩm để mô tả quá trình tiếp nhận thông tin.

Theo PGS.TS Trịnh Sâm, khi những điều “lạ” này được vận hành theo quy luật và thói quen, chúng trở thành “quen”. Nhưng khi ta đủ tỉnh thức để đặt câu hỏi, chúng lại trở thành những điều “lạ” đầy kinh ngạc. Đây chính là vẻ đẹp đa tầng của tiếng Việt.

Ngôn ngữ sinh động: Sự thích nghi hay sự biến dạng?

Tiếng Việt là một sinh ngữ, nghĩa là nó luôn vận động và biến đổi theo hơi thở của thời đại. GS.TS Nguyễn Đức Dân nhấn mạnh rằng việc ngôn ngữ thay đổi theo xã hội là hiện tượng tất yếu. Sự chuyển dịch từ “thổi cơm” (thời xưa) sang “nấu cơm” (thời cha ông) và giờ là “cắm cơm” (thời nay) là minh chứng cho sự thay đổi về công nghệ và lối sống.

Đặc biệt, ngôn ngữ của Gen Z với những thuật ngữ như “đu trend”, “drama”, “chill đi” hay dùng “đăng xuất” (log out) để nói về cái chết, thực chất là một sự sáng tạo đầy thú vị. Tuy nhiên, ranh giới giữa sáng tạo và lạm dụng là rất mong manh. PGS.TS Trịnh Sâm lưu ý rằng việc sử dụng tiếng lóng không sai, nhưng quan trọng là vị thế giao tiếp. Bạn không thể đưa những từ ngữ này vào bài thi, văn bản hành chính hay giao tiếp đối ngoại.

Lời cảnh báo về “văn hóa bàn phím” và sựP lạm phát thuật ngữ

Điều đáng lo ngại không nằm ở tiếng lóng, mà nằm ở thói quen giao tiếp hời hợt trên không gian số. Nhà báo Dương Thành Truyền chỉ ra một thực trạng nguy hiểm: việc nhắn tin nhanh khiến nhiều bạn trẻ bỏ quên viết hoa, bỏ dấu câu và không đọc lại văn bản trước khi gửi. Điều này hình thành một thế hệ biên tập viên, phóng viên trẻ mất đi sự chỉn chu trong ngôn ngữ, dẫn đến những lỗi diễn đạt “cười ra nước mắt” trên các phương tiện truyền thông.

Bên cạnh đó, tình trạng “lạm phát” thuật ngữ trong giới học thuật cũng là một vấn đề nhức nhối. Việc lạm dụng từ “hệ sinh thái” hay những từ ngữ “kêu” nhưng xa rời bản chất sự việc khiến ngôn ngữ mất đi tính chính xác – nguyên tắc cốt lõi của giao tiếp chuyên nghiệp.

Làm sao để giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt?

Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không phải là bài trừ cái mới, mà là biết chọn lọc và sử dụng đúng lúc, đúng chỗ. Theo các chuyên gia, giải pháp cần đi từ vĩ mô đến vi mô:

1. Về mặt hệ thống: Cần có những quy chuẩn rõ ràng về luật ngôn ngữ, chính tả và quản lý thuật ngữ nước ngoài.
2. Về mặt giáo dục: Nhà giáo và nhà báo cần là những người tiên phong trong việc định hướng và làm gương trong cách sử dụng từ ngữ.
3. Về mặt cá nhân: Mỗi người cần tự trau dồi năng lực ngôn ngữ thông qua việc đọc sách. Việc tiếp cận những bộ sách như “Tiếng Việt giàu đẹp” sẽ giúp chúng ta khám phá ra những tầng nghĩa sâu hơn, từ đó nâng cao trình độ diễn đạt.

Lời kết: Ngôn ngữ là linh hồn của dân tộc. Khi chúng ta viết sai một dấu câu, dùng sai một thuật ngữ, chúng ta không chỉ làm hỏng một câu văn mà đang làm mờ đi một phần bản sắc. Hãy bắt đầu từ việc đọc lại tin nhắn trước khi nhấn “Gửi” và dành thời gian đọc những cuốn sách hay về tiếng Việt để thấy rằng, tiếng mẹ đẻ của chúng ta thực sự là một kho báu vô tận.

Bạn nghĩ sao về việc dùng từ “đăng xuất” thay cho “qua đời” của giới trẻ hiện nay? Đó là sự sáng tạo hay sự thiếu tôn trọng? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn dưới phần bình luận!

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Việc giới trẻ dùng tiếng lóng như ‘đu trend’, ‘drama’ có làm mất đi sự trong sáng của tiếng Việt?Không hẳn. Ngôn ngữ luôn biến đổi theo xã hội. Điều quan trọng là người dùng phải phân biệt được hoàn cảnh giao tiếp (vị thế xã hội, tính chất chính thức hay thoải mái) để sử dụng cho phù hợp.

Tại sao thói quen nhắn tin không dấu, không viết hoa lại được coi là nguy hiểm?Vì nó tạo thành thói quen hời hợt, khiến người viết (đặc biệt là giới trẻ làm truyền thông) mất đi khả năng kiểm soát văn bản, dẫn đến sai sót nghiêm trọng về ngữ pháp và diễn đạt trong công việc chuyên môn.

Làm thế nào để cải thiện khả năng sử dụng tiếng Việt một cách tự nhiên và chính xác?Cách hiệu quả nhất là tự học và đọc nhiều sách về ngôn ngữ, ví dụ như bộ sách ‘Tiếng Việt giàu đẹp’, để hiểu rõ quy luật, bản chất của từ ngữ và rèn luyện tư duy diễn đạt.

Câu hỏi thường gặp

Việc giới trẻ dùng tiếng lóng như ‘đu trend’, ‘drama’ có làm mất đi sự trong sáng của tiếng Việt?

Không hẳn. Ngôn ngữ luôn biến đổi theo xã hội. Điều quan trọng là người dùng phải phân biệt được hoàn cảnh giao tiếp (vị thế xã hội, tính chất chính thức hay thoải mái) để sử dụng cho phù hợp.

Tại sao thói quen nhắn tin không dấu, không viết hoa lại được coi là nguy hiểm?

Vì nó tạo thành thói quen hời hợt, khiến người viết (đặc biệt là giới trẻ làm truyền thông) mất đi khả năng kiểm soát văn bản, dẫn đến sai sót nghiêm trọng về ngữ pháp và diễn đạt trong công việc chuyên môn.

Làm thế nào để cải thiện khả năng sử dụng tiếng Việt một cách tự nhiên và chính xác?

Cách hiệu quả nhất là tự học và đọc nhiều sách về ngôn ngữ, ví dụ như bộ sách ‘Tiếng Việt giàu đẹp’, để hiểu rõ quy luật, bản chất của từ ngữ và rèn luyện tư duy diễn đạt.