Lễ hội truyền thống Chùa Ông: Hành trình chạm vào Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Lễ hội truyền thống Chùa Ông tại Hưng Yên không chỉ là một sự kiện tâm linh mà còn là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nơi lưu giữ những giá trị lịch sử quý báu.

Nằm tại thôn Bình Lương, xã Như Quỳnh, tỉnh Hưng Yên, Chùa Ông (hay còn gọi là chùa Bình Lương) từ lâu đã trở thành điểm đến linh thiêng, thu hút đông đảo Phật tử và du khách thập phương. Với tên chữ là Bản Tịnh tự, ngôi chùa này không chỉ là nơi chiêm bái mà còn là một “bảo tàng sống” về kiến trúc và tín ngưỡng của người Việt.

Chùa Ông (Bình Lương) – Ngôi cổ tự mang đậm dấu ấn thời Lý

Được khởi dựng từ thời Lý (khoảng năm 1128 đến 1138), Chùa Ông là minh chứng cho sự hưng thịnh của Phật giáo trong giai đoạn này. Ngôi chùa gây ấn tượng mạnh bởi sự giao thoa giữa vẻ đẹp thiên nhiên và kiến trúc cổ kính. Bao quanh chùa là những tán cây cổ thụ xanh mướt, phía trước là hồ nước trong vắt với cây cầu đá xanh dẫn lối, tạo nên một không gian thanh tịnh, tách biệt khỏi sự ồn ào của đời thường.

Về mặt kiến trúc, Chùa Ông tuân thủ nghiêm ngặt bố cục hình chữ “Tam” đặc trưng của chùa cổ Việt Nam, bao gồm: Tiền đường, Thiêu hương và Thượng điện.

• Tiền đường: Gồm 7 gian, sử dụng gỗ lim bền vững với kết cấu vì chồng rường bào trơn đóng bén, thể hiện sự tinh xảo trong kỹ thuật mộc cổ.
• Thiêu hương: 7 gian với kiến trúc thượng rường hạ kẻ, tạo sự thông thoáng và uy nghiêm.
• Thượng điện: Nơi đặt khám sơn son thếp vàng thờ Nhà vua Lý Thần Tông và Thiền sư Từ Đạo Hạnh. Tượng Thiền sư được tạc trong tư thế tọa thiền, gương mặt đạo mạo, toát lên vẻ uy nghi nhưng gần gũi.

Đặc biệt, gác chuông hai tầng tám mái với quả đại hồng chuông đồng đúc từ thời Lê và các hiện vật như gạch cổ thời Mạc (thế kỷ 16), bia đá năm 1703, 1749 đã khẳng định giá trị lịch sử xuyên suốt nhiều triều đại của ngôi cổ tự này.

Truyền thuyết về lòng nhân từ của Vua Lý Thần Tông

Theo thần tích, trong một lần kinh lý, Vua Lý Thần Tông đã dừng chân nghỉ lại vùng đất này. Cảm mến sự hiếu nghĩa của người dân và vẻ đẹp của vùng đất, Nhà vua đã ban giống cây trồng và thuốc nam để dân làng chữa bệnh, đồng thời đích thân cắm đất dựng chùa để khuyên răn con người sống hướng thiện. Chính vì vậy, việc thờ phụng Nhà vua tại chùa Bình Lương không chỉ là tín ngưỡng mà còn là lòng biết ơn sâu sắc đối với vị minh quân đã chăm lo cho đời sống nhân dân.

Giải mã sức hút của Lễ hội truyền thống Chùa Ông

Lễ hội truyền thống Chùa Ông hiện nay diễn ra từ ngày mồng 6 đến mồng 9 tháng 3 âm lịch (ngày mồng 9 là chính hội). Đây là sự kiện văn hóa lớn nhất trong năm của cộng đồng cư dân thôn Bình Lương, kết hợp hài hòa giữa nghi lễ tâm linh và các hoạt động dân gian sôi nổi.

Nghi thức rước nước và Tế khai hội

Mở đầu vào sáng mồng 6, nghi lễ rước nước từ giếng cổ trong làng được thực hiện bởi sư trụ trì và các bậc cao niên. Nước lấy về được dùng để bao sái đồ thờ, mộc dục cho tượng Phật, với mong muốn cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Ngay sau đó, lễ tế khai hội được cử hành trang trọng bởi các cụ ông trong trang phục truyền thống, đánh dấu sự bắt đầu của chuỗi ngày hội.

Nghi lễ Phất cờ – “Đặc sản” tâm linh độc đáo

Điểm nhấn đặc sắc nhất, tạo nên bản sắc riêng của Lễ hội Chùa Ông chính là nghi lễ Phất cờ diễn ra vào sáng mồng 8 tháng 3. Đây là một nghi thức đòi hỏi sự khắt khe về cả phẩm chất lẫn kỹ năng:

• Người thực hiện: Phải là người khỏe mạnh, phẩm chất đạo đức tốt và có gia đình hạnh phúc.
• Cách thức: Tổng cờ mặc trang phục đỏ, đội mũ quan, cầm lá cờ dài bước qua 6 chiếc chiếu cói trải trên đường chính đạo theo nhịp chiêng trống.
• Điểm mấu chốt: Khi đến chiếu thứ sáu, người phất cờ dùng chân đá văng chiếc bát sứ và bắt đầu múa cờ. Lá cờ phải lượn tròn, không được quấn, tạo nên những đường cong mềm mại nhưng dứt khoát.

Trong quan niệm dân gian, màu đỏ của cờ tượng trưng cho sinh khí. Nếu lá cờ múa đẹp và chiếc bát sứ vỡ vụn, đó là điềm báo cho một năm may mắn, mưa thuận gió hòa và mùa màng thắng lợi.

Giá trị cộng đồng và sự công nhận tầm quốc gia

Đỉnh cao của lễ hội là ngày mồng 9 tháng 3 với lễ rước kiệu Đức Thánh từ chùa đến đình Quản. Đoàn rước với đầy đủ múa lân, đội cờ, phường bát âm và các tráng đinh trong trang phục binh lính cổ tạo nên một khung cảnh rực rỡ, tái hiện lại không khí hào hùng của xưa kia.

Việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Lễ hội truyền thống Chùa Ông là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia vào năm 2025 là một sự ghi nhận xứng đáng cho nỗ lực gìn giữ bản sắc của nhân dân xã Như Quỳnh. Lễ hội không chỉ là không gian tâm linh mà còn là sợi dây gắn kết tình làng nghĩa xóm, nuôi dưỡng lòng tự hào về cội nguồn cho các thế hệ mai sau.

Góc nhìn chuyên gia: Đối với những ai yêu thích du lịch tâm linh và khám phá văn hóa, Lễ hội Chùa Ông là một ví dụ điển hình về việc bảo tồn di sản trong đời sống hiện đại. Để trải nghiệm trọn vẹn, du khách nên đến vào ngày mồng 8 để chứng kiến nghi lễ phất cờ độc đáo và chuẩn bị trang phục kín đáo, tôn nghiêm khi vào chính điện.

Bạn đã bao giờ tham gia một lễ hội truyền thống nào có nghi thức độc đáo như phất cờ tại Chùa Ông chưa? Hãy chia sẻ cảm nhận hoặc đặt câu hỏi về những điểm đến tâm linh tại Hưng Yên dưới phần bình luận nhé!